مرگهای ناشی از سلاح گرم (1)

 مرگهای ناشی از سلاح گرم (1)

 

چکیده


امروزه استفاده از سلاحهای گرم موجب مرگ بسیاری از افراد به صورت اتفاقی، خودکشی و دگرکشی میگردد. مشخصات جراحات و زخمهای ایجاد شده به عواملی چون: نوع سلاح، گلوله، مهمات، فاصله دهانه لوله از محل اصابت گلوله، کمانه کردن مسیر اصابت عبور مرمی از میان لباسها و محل اصابت به بدن و مسیر عبور آن در داخل بدن بستگی دارد. آشنایی کامل از مراحل خروج گلوله از سلاح برای کارشناسان اسلحه که در صحنه حضور مییابند از اهمیت خاصی برخوردار میباشد. از اینرو بررسی سلاح ها و جراحات و ضایعات و مرگ ناشی از آن امری است تخصصی که باید توسط تیم کارآموز و متخصصین شامل، پزشکان پزشکی قانونی و کارشناسان اسلحه صورت پذیرد.
مقدمه


چرا به کارشناسان اسلحهشناسی و مواد منفجره نیازمندیم؟
انسان اولیه، برای به دست آوردن مایحتاج روزانهاش، به شکار محتاج بود و برای دفاع در برابر حیوانات وحشی از آنچه اطرافش قرار داشت، مثل چوب و سنگ استفاده نمود و بعد آنها را از شکل موجود در طبیعت به اشکالی مناسبتر تغییر داد، مثل این که سنگ را تراش داد و یا چوب را برید و توانست برای خودش اسلحهای سازد. در عصر آهن این مارجا به تهیه شمشیر و نیزه و سنان و غیره کشیده شد و پس از آن بود که سلاحهای آتشین اختراع شدند. اکنون هم وقتی از اسلحه صحبت میکنیم، بحث اسلحه سرد و اسلحه گرم، کماکان به قوت خود باقی است. اما درباره سلاح سرد هم قانون تعیین تکلیف نموده و هم این که پزشکان قانونی ضمن تعیینآثار ضرب و جرح و تطابق شکل آنها با اسلحه سرد مکشوفه (چاقو- قمه- سرنیزه و غیره) به راحتی در مقام اظهارنظر برمیآیند.اما ماجرای سلاح گرم پیچیدهتر از این حرفهاست. تکنولوژی روز به روز پیش میرود و اسلحههای مدرن و جدید جای تفنگهای قدیمی و سرپر و ساچمهزنی را پر میکنند. امروزه با مراجعه به آزمایشگاههای اسلحهشناسی و نحوه بررسی میکروسکوپی خانها، پوکه، گلوله و آثار آنها، کارشناسان میتوانند نوع اسلحه و حتی زمان تقریبی شلیک آن را معین کنند و در معاینه از محل، مسیر و جهت و فاصله تیراندازی را که در امر کشف واقع موثر است، روشن نمایند. این که شلیک با تفنگ مکشوفه رخ داده یا تفنگ دیگری؟ این که اساسا با این تفنگ که مثلا از منزل متهمی به دست آمده است اخیرا شلیک
شده یا خیر؟ فاصله تیراندازی؟ جهت آن؟ همه و همه در یک مرگ مشکوک با سلاح گرم کارساز هستند. در یک مرگ مشکوک، که احتمال خودزنی هم میرود، این که متوفی امکان شلیک را داشته یا نمیتوانسته خودش شلیک کند میتواند مسیر یک پرونده را از خودکشی به قتل عمدی تغییر دهد، نظایر چنین مقولههایی در سیل پروندههای جاری کم نیست. مثال- زنی که در اطاق خواب خودش با شلیک گلوله خودکشی کرده است. تهران سال 69 نیمههای شب است که نیروی انتظامی اعلام میکند، زنی با اسلحه خودکشی کرده است. صحنه دست نخورده به نظر میرسد. بازپرس ضمن حضور در محل، مشاهده میکند که زن جوانی در حدود 22 ساله در داخل اطاق خواب غرق خون افتاده و یک سلاح ژ-3 لوله بلند کنارش قرار دارد. در روی آینه و کنار اطاق یک دست نوشته از زن دیده میشود که نوشته است به علت اختلاف با خانواده شوهرش دیگر قادر به ادامه زندگی نیست و به حیات خودش خاتمه میدهد. زیر نامه امضا و تاریخ دارد. حسب تحقیق، زن جوان و همسرش در یک حیاط ویلایی با پدر و مادر مرد زندگی میکنند و اختلافاتی داشتهاند. پدر متوفی پس از رویت نامه میگوید که نوشته به خط دختر اوست و چون رابطه نزدیکی با دامادش دارد و اختلافی نداشتهاند شکایت هم ندارد و موضوع را خودکشی میداند. گلوله به ناحیه قلب اصابت نموده است و حسب ظاهر، مورد جنایت به نظر نمیرسد اما مسائل زیر جای سوال دارد:
1-
آیا این زن با اسلحه آشنایی داشته و میتوانسته از آن استفاده کند و شلیک نماید، چون سلاح ژ-3 برای شلیک نیاز به مقدماتی چون مسلحکردن و خروج اسلحه از حالت ضامن و تیربار و سپس نشانهگیری دارد.
2-
با توجه به بلندی لوله اسلحه و کوتاه بودن قد متوفی نشانهگیری و شلیک آسان نبوده است.
3-
آیا دست نوشته با رضایت خاطر نوشته شده یا از روی تهدید؟
4-
همسر متوفی که مدعی است شب واقعه در منزل نبوده کجا بوده است؟ بازپرس از کارشناسان اسلحهشناسی و خط در موارد فوق استعلام نمود پاسخ به قرار زیر بود:
الف- کارشناس اسلحه با ملاحظه محل و معاینه جسد و تفنگ صراحتا اعلام نمود که
شلیک نمیتوانسته توسط خود متوفی صورت گیرد. چرا که شلیک چسبیده نبوده یعنی نوک لوله روی سینه نبوده و زمان شلیک سوختگی پوست و اطراف نقطه ورود دیده نشده است. پس خودکشی منتفی است.
ب- کارشناس خط با ملاحظه دستنوشتههای قدیمی و مسلم الصدور متوفی و تطبیق آنها با وصیت نامه ابرازی، اظهار نظر نمود که با توجه به گردش خطوط و دیگر قرائن و امارات و نحوه نقطه گذاری و تحریر، به نظر میرسد که در کمال اضطراب و نگرانی نوشته شده است چون در شرایط عادی متوفی در حین نوشتن بسیار منظم و مرتب مینوشته است.
ج- حسب تحقیق، متوفی با اسلحه و استفاده از آن آشنایی نداشته و عدم مهارت وی را حتی پدر و مادر داماد هم تایید کردهاند، پس چگونه توانسته است شلیک کند؟
د- در زمان وقوع تیراندازی، متهم (همسر) که مدعی است در محل کارش بوده است از شرکت محل کارش مرخصی گرفته و از محل خارج شده است. سرانجام متهم به ارتکاب قتل عمدی اعتراف میکند. مشکوک ماندن مرگ به سلاح گرم یا آلات قتاله دیگر گاه در زمان وقوع جنایت، آثار متعددی از ضرب و جرح و غیره با آلات و ادواتی غیر از اسلحه آتشین رویت میشود، مثلا در بدن مقتول چندین اثر جرح با چاقو دیده میشود و پزشکان و قضات تحقیق، قتل را در اثر همین جراحات تلقی میکنند، اما در پی تحقیق مسائل دیگری روشن میشود:
مثال- در یک قالیشویی در اطراف تهران نگهبان به قتل رسیده و چندین تخته فرش به سرقت رفته است، در جسد دهها فقره آثار ضرب و جرح (با چوب و چاقو) دیده شده است و به نظر میرسد علت مرگ همین اصابت چاقو باشد. امر تحقیق هم به این جهت برای شناسایی سارقین سابقهدار و حتی افراد مشکوک انجام میشود. اما در پزشکی قانونی مرکز، وقتی جسد معاینه میگردد در قسمت قفسه سینه آثار اصابت گلوله رویت میشود و در رادیولوژی از جسد، بقایای یک گلوله را که در بدن گیر کرده کشف و آن را خارج میکنند. گلولهای که کارشناسان خروج آن را از یک اسلحه کمری تایید میکنند. بدین ترتیب موضوع یک سرقت مسلحانه تلقی شده اما جراحات وارده بر بدن (با چاقو) همگی به نقاط حساس بوده است و علت اصلی مرگ هستند. گلوله شلیک شده به قسمت راست قفسه سینه نمیتوانسته علت مرگ باشد.
س از مدتها تحقیق سارقین مسلح را دستگیر میکنند. یک نفر به جرح با چاقو اعتراف میکند، دیگری به شلیک گلوله.
اسلحه نیز کشف شد و در همین راستا نیز نفر اول به عنوان قتل عمدی و شرکت در سرقت مسلحانه و متهم ردیف دوم برای جرح با گلوله و نگهداری اسلحه و شرکت در سرقت مسلحانه محاکمه شدند.
اشتباه در تشخیص
رد ورود گلولهها همیشه قابل رویت نیست گاه صحنه به شکلی است که قاضی و مامورین و حتی پزشک با رویت صحنه، ماجرا را یک مرگ عادی میدانند. اما در پی معاینه دقیق جسد یا انجام تحقیقات بعدی، حقیقت امر که همان قتل عمدی است روشن میشود. دو پرونده زیر میتواند تجربه خوبی باشد:
تفنگ شکاری:
تفنگهای شکاری به ساچمهزنی و گلولهزنی تقسیم میشوند، در مورد ساچمهها یک طیفگسترده هدف جنایت قرار میگیرد و در علم جز این سوال مطرح است که اگر در اثر شلیک ساچمه به طرف یک شخص، مثلا بیست ساچمه به بدن وی اصابت کند، آیا باید در باب هر صدمهای محکوم دیه علی حده بپردازد؟ آیا هرکدام یک جرح جداگانه و مستقل محسوب میشوند؟ که در این خصوص علمای حقوق معتقدند:
الف- اگر چند ساچمه به یک عضو ( که دارای دیه معین است) بخورد فقط دیه یک جرح آن طبق ماده محاسبه و برای بقیه جراحات ساچمههای دیگر ارش تعیین میگردد.
ب- اگر ساچمهها به اعضای مختلف برخورد کنند ( که دارای دیه متفاوت هستند) برای هر کدام یک دیه علی حده مقرر است و برای ساچمه دیگر که اصابت کرده ارش تعیین میشود. برای استفاده از تفنگهای شکاری بایستی آنها را روغنکاری کرده تا آماده باشند که معمولا در حین شکار آنها را آماده میکنند و در غیر از آن دست نخورده و گرد
گرفته هستند، که این خود قرائن ویژهای تلقی میشود که از تفنگ مورد نظر به تازگی استفاده شده است.
1-
مثال- در روستای اطراف تهران
شکارچی کبک مدعی است که سالهاست از اسلحه استفاده نکرده است و سلاح شکاری او بدون استفاده در خانه مانده است. در همین اوان مردی در باغات اطراف ده به قتل رسیده و شلیکهای مختلف از اسلحه شکاری به دست آمده است که وقوع قتل را با اسلحه شکاری محتوم مینماید. ولی در زمان بازرسی از منزل متهم سلاح شکاری وی کشف میشود، که اخیرا روغنکاری و مرتب شده است و با آن که مدعی است سالهاست شلیک نکرده و شکار نرفته کارشناسان اسلحهشناسی آثار شلیک و استفاده جدید را در داخل لولههای سلاح
مییابند و در باغی که صحنه جنایت است، در میان پوست درختان آثار گلولهها و ساچمهها کشف میشود. آنها را خارج نموده و با اسلحه مطابقت میدهند و معلوم میشود مطابقت دارد و از همان اسلحه خارج شدهاند.
مثال 2- مرد سالخورده دخترش را شوهر میدهد و از این جهت هزینه زیادی میکند. اما داماد سر قرار حاضر نمیشود و با آن که هزینه زیادی شده جشن عقد و مراسم ازدواج برگزار نمیشود.
پیرمرد سلاح شکاری دارد که سالها از آن استفاده نکرده است. اما نیمهشب صدای شلیک به گوش میرسد و داماد هدف اصابت گلوله واقع میشود . پیرمرد متهم به تیراندازی و ارتکاب قتل است. اما کارشناسان اسلحه شناسی گلوله های را که با آن داماد به قتل رسیده، از یک اسلحه کمری میدانند نه از یک اسلحه شکاری. با سلاح شکاری که گرد گرفته است، سالهاست شلیکی نشده است و بدین جهت پیرمرد از اتهام قتل تبرئه میشود. تغییر مکان جنایت شلیک در کجا صورت گرفته است؟ تیرانداز کجا بوده و هدف در کجا قرار داشته است؟ آیا جایی که جسد را یافته ایم در همانجا تیراندازی رخ داده یا در مکان دیگری؟ گاه نحوه شلیک، تعداد گلولههای اصابت نموده، خروج گلوله ها، شلیک مستقیم و غیره به طوری است که ممکن نیست گلوله پس از خروج به اطراف اصابت نکرده باشد، یک مکان مسقف مثل اطاق را در نظر بگیرید که جسدی کف آن به دست آمده و چندین گلوله به طرف وی شلیک شده و از بدن خارج شده است. نظر کارشناسان بر آن است که شلیک از یک فاصله مثلا ده متری انجام شده، در حالتی که عرض اطاق بیش از 4 متر نیست و پنجره ای هم به بیرون ندارد. به فرض محال که در آنجا رخ نداده است و مامورین تحقیق بایستی در پی کشف مکان واقعی جرم، جایی که جسد را از آنجا به این نقطه حمل کردهاند، باشند.
مثال 1- در سال 72 جسد زنی در بیابانی در تهران و داخل جاده های خاکی کشف شد. جاده خاکی متصل به یک شهرک است که جدید احداث شده و اهالی از آن جاده برای آن که کوتاهتر است و از پشت درختان و رودخانه وارد شهر میشود استفاده میکنند. در ظهر داغ تابستانی در آن جاده جسد زنی حدود 50 ساله دیده میشد که به صورت روی زمین افتاده و جسد به لحاظ ماندن در بیابان و زیر آفتاب، دچار تعفن و فساد تعشی شده است. به نظر میرسد که علت مرگ سکته قلبی و سقوط متعاقب آن باشد. چون به نظر مامورین انتظامی جنایتی واقع نشده، جسد به پزشکی قانونی ارسال میشود، اما در ساعت 8 همان شب قتلی رخ میدهد و بازپرسی که در صحنه قتل حاضر است از راننده پزشکی قانونی میخواهد تا جسد را به سردخانه حمل کند راننده ضمن صحبت گفت: جسد زنی که ظهر در بیابان یافت شده گلوله خورده است. بازپرس بلافاصله عازم پزشکی قانونی شده و از جسد زن مجددا معاینه به عمل می آورد که معلوم میشود که آثار ورود گلوله در قسمت پشت بین دو کتف وجود دارد. مراتب به پاسگاه اعلام و مامور مربوطه اظهار میدارد، به علت فساد نعشی شدید آثار ضرب و جرح گلوله رویت نشده بود. موضوع پرونده دنبال میشود کارشناسان اسلحه شناسی گلوله خارج شده را از یک سلاح کمری میدانند که سازمانی نیست و به طور قاچاق در همه جا یافت میشود. نهایتا متهم به قتل که دختر مقتوله و مرد جوانی که نامزد وی بود دستگیر میشوند.
2-
سال 1362 اطراف استان همدان در سال 1372 سارق مسلحی شناسایی و دستگیر شد که در تهران، مرتکب چندین فقره قتل با اسلحه و سرقت مسلحانه از طلافروشیها شده است. وی به دهها فقره قتل در تهران، تبریز، اطراف همدان و غیره اعتراف میکند. یکی از این قتلها مربوط به فردی است که به لحاظ معامله تریاک با وی اختلاف پیدا کرده و مدعیست او را با گلوله در مغازهاش به قتل رسانیده است. اما با رجوع به سابقه پرونده این پیرمرد70 ساله معلوم میشود که پزشکی قانونی علت مرگ وی را سکته قلبی دانسته است و در برگ معاینه جسد وی آمده است که پس از سکته سقوط کرده و سرش به گوشه میز کارش خورده که سوراخ شده و کمی خون آمده است. دستور نبش قبر صادر شد که جسد را مجددا معاینه نمایند. در پی خارج کردن اسکلتی که چند سال از مرگ وی میگذشته، در قسمت جمجمه سوراخی یافت شد و در رادیولوژی، گلولهای که در داخل استخوان کاسه سر گیر کرده بود خارج شد و معلوم شد که علت مرگ وی در اثر شلیک با اسلحه (سلاح کمری) بوده که عینا کشف شده بود. کارشناسان گلوله را با اسلحه مکشوفه تطبیق و اظهارنظر کردند که گلوله از همین سلاح خارج شده است. ادامه در شماره آینده .

دکتر علیرضا کاهانی- متخصص پزشکی قانونی- مدیر امور پژوهشهای علمی و تخصصی
سازمان پزشکی قانونی کشور
حمیدرضا گودرزی- مستشار اداره حقوقی (بازپرس سابق ویژه قتل عمد) 

پی نوشت :
نشریه ماوی 1383/01/01 1